Παιδική κατάθλιψη: Η συμβολή του οικογενειακού περιβάλλοντος

παιδική κατάθλιψη

Η παιδική κατάθλιψη παρουσιάζεται με πολύ διαφορετικό τρόπο και συμπτωματολογία σε αυτήν την ηλικία, συγκριτικά  με την κατάθλιψη στον ενήλικο πληθυσμό.

Παρόλο που ο κεντρικός πυρήνας συμπτωμάτων και στα παιδιά και στους ενήλικες παραμένει ίδιος (αρνητική διάθεση, απουσία ευχαρίστησης σε οτιδήποτε, διαταραχές και δυσλειτουργία στο φαγητό και στον ύπνο, χαμηλή αυτό-εκτίμηση και απουσία συγκέντρωσης) στα δευτερεύοντα συμπτώματα υπάρχει μικρότερη συμφωνία όσον αφορά την χρονική διάρκεια των συμπτωμάτων και όσον αφορά τον τρόπο που εκδηλώνουν τις ψυχοκινητικές και ψυχοσωματικές ενδείξεις που μαρτυράνε την παρουσία της κατάθλιψης (Compass & Hammen, 1996).

Αυτό που έχει διερευνηθεί τα τελευταία χρόνια είναι κατά πόσον το οικογενειακό περιβάλλον και η μητρική φροντίδα αποτελεί αιτιολογικό παράγοντα εμφάνισης της παιδικής κατάθλιψης ενώ παράλληλα τα αποτελέσματα αυτών των ερευνών αποδεικνύουν την σημαντική συσχέτιση που υπάρχει ανάμεσα τους. Η οικογενειακή ατμόσφαιρα και όλοι τα συναισθηματικά στοιχεία  που την συνθέτουν δημιουργούν ένα κλίμα μέσα στο οποίο το παιδί παίρνει την πρώτη γεύση για το πως πιθανόν να μοιάζει ο κόσμος γύρω του (Holder & Anderson, 1990).

 Το οικογενειακό κλίμα είναι αυτό που θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την  προσαρμοστικότητα του παιδιού στην ευρύτερη κοινωνία στα επόμενα χρόνια της ζωή του και την διάθεση να εξερευνήσει και να αλληλεπιδράσει με τον γύρω κόσμο. Το μοτίβο των οικογενειακών διαπροσωπικών σχέσεων έχει τόση δύναμη και επιρροή στα παιδιά που χρησιμοποιείται σχεδόν πανομοιότυπο στις επόμενες νέες  διαπροσωπικές σχέσεις που έπονται αργότερα, ακόμα και αν αυτό το μοτίβο αποδεικνύεται επανειλημμένα δυσλειτουργικό και τραυματικό για την ψυχοσύνθεση του ατόμου.

Το παιδί μαθαίνει να αναγνωρίζει και να αποδέχεται τον εαυτό του μέσα από τα μάτια της οικογένειας του (μητέρα, πατέρας, αδέρφια) και αφότου κατανοήσει κάποια από τα βασικά χαρακτηριστικά του και δυνατότητες του, αρχίζει και παγιώνει αυτήν την εικόνα και στην συνέχεια την εμπλουτίζει με άλλες δεξιότητες που ενθαρρύνονται και επιβραβεύονται από το οικογενειακό περιβάλλον (Kagan, 1997).  Τα μάτια της μητέρας είναι αυτά που κινητοποιούν ασυνείδητα το παιδί να συμπεριφέρεται με τον ανάλογο τρόπο, με ακλόνητο σκοπό την αποδοχή και την αγάπη της.

Με ποιον τρόπο, όμως συγκεκριμένα οι συνθήκες του οικογενειακού περιβάλλοντος συντελούν στο να εμφανίζεται η παιδική κατάθλιψη;

  • Παρατηρούνται κάποια συμπεριφορικά μοτίβα γονέων, τα οποία έχουν αποδέκτες τα παιδιά και επηρεάζουν άμεσα την ομαλή και υγιής ανάπτυξη τους. Αυτά τα συμπεριφορικά μοτίβα μπορεί να βρίσκουν τις ρίζες ύπαρξης τους είτε σε παρελθοντικές τραυματικές εμπειρίες και δυσλειτουργικές διαπροσωπικές σχέσεις ανάμεσα στον οικογενειακό κύκλο των γονέων (οι οποίες εμπειρίες καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό τον χαρακτήρα και τον τρόπο συμπεριφοράς τους προς τα παιδιά τους, επαναλαμβάνοντας αθέμιτες πανομοιότυπες συμπεριφορές), είτε σε κάποια τρέχουσα συναισθηματική ή σωματική διαταραχή, η οποία παρεμποδίζει την ομαλή και κατάλληλη φροντίδα και ευαισθησία που οφείλει ο γονέας να παρέχει στο παιδί του (Digdon & Gotlib, 1985).

Οι λόγοι βέβαια που οδηγούν, όπως αναφέραμε και παραπάνω σε αθέμιτες συμπεριφορές των γονέων προς τα παιδιά τους μπορεί να ποικίλουν και μάλιστα μπορεί να συνυπάρχουν ως αιτιολογικοί παράγοντες (Kagan, 1997). Παρακάτω αναφέρουμε κάποια από αυτά τα συμπεριφορικά μοτίβα.

  • Κριτική ή Επικριτικά Σχόλια: Εδώ συγκαταλλέγονται  όλα τα επικριτικά σχόλια για την λειτουργικότητα των παιδιών, τα δυσμενή σχόλια και η αρνητική κριτική για τα χαρακτηριστικά της εμφάνισης τους και για τα επιτεύγματα τους. Γενικά σε αυτήν την κατηγορία, οι γονείς εκφράζουν έντονα την απογοήτευση τους για την συμπεριφορά των παιδιών τους όταν δεν έχουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα, έχουν συνεχώς αυξημένες απαιτήσεις και προσδοκίες, οι οποίες πρέπει να πραγματοποιούνται με αυστηρότητα και με κάθε κόστος από τα παιδιά τους, χωρίς να αναγνωρίζουν την ατομικότητα και την προσωπική ελευθερία  τους.
  • Εχθρότητα: Έντονη απορριπτική στάση των γονέων προς τα παιδιά. Υπολανθάνει μία τάση των γονέων να συγκρίνονται και να έρχονται σε αντιπαράθεση για τα δικαιώματα και για τις ανάγκες των παιδιών τους. Ανταγωνίζονται υποσυνείδητα την φροντίδα και την τρυφερότητα που αρμόζει στα παιδιά τους, γιατί μπορεί και οι ίδιοι να μην έχουν απολαύσει ποτέ τη δεδομένη γονεϊκή φροντίδα που θα έπρεπε να δεχτούν στην βρεφική και παιδική τους ηλικία.
  • Συναισθηματική Υπερεμπλοκή: Η συναισθηματική υπερεμπλοκή των γονέων συμπεριλαμβάνει τις παρακάτω συμπεριφορές:

1.Υπερπροστατευτικότητα: Οι γονείς σε αυτήν την περίπτωση αναφέρουν συχνά υπερπροστατευτικά σχόλια, εκφράζουν έντονα ανησυχίες και φοβίες για την σωματική, συναισθηματική ακεραιότητα και λειτουργικότητα των παιδιών. Δεν ενθαρρύνουν την πρωτοβουλία και την αυτονομία στα παιδιά τους, παρ΄όλο που είναι απαραίτητο για την ομαλή αναπτυξιακή εξέλιξη τους.

 

2. Δραματοποίηση και Υπερβολική Συναισθηματική Αντίδραση: Η αντίδραση των γονέων απέναντι στις συμπεριφορές των παιδιών τους παρουσιάζονται υπερβολικές σε σχέση με την ένταση που παρουσιάζει η κατάσταση, με αποτέλεσμα να προάγουν ένα κλίμα ανασφάλειας που ευνοεί την μεταφορά και την συντήρηση διάφορων ειδικών φοβιών.

 

3.Αντικειμενικότητας: Σε αυτήν την περίπτωση οι γονείς δεν εκφράζουν αντικειμενικά σχόλια και κριτική για τις δραστηριότητες και την αποτελεσματικότητα των παιδιών τους, με αποτέλεσμα να δημιουργούν μία λανθασμένη και διεστραβλώμενη πραγματικότητα για την αυτό-αποτελεσματικότητα και την αυτό-εικόνα των παιδιών, η οποία στην συνέχεια οδηγεί σε κακή και αναποτελεσματική διαχείριση των διαπροσωπικών σχέσεων των παιδιών στο ξεκίνημα της κοινωνικής, σχολικής ζωής τους.

παιδική κατάθλιψη

Συνήθως οι παραπάνω γονεϊκές συμπεριφορές ευνοούν να αναπτυχθεί ένα οικογενειακό κλίμα στηριζόμενο στην αστάθεια και στην ανασφάλεια, μέσα στο οποίο τα παιδιά αναγκάζονται να έρθουν αντιμέτωπα με τους χειρότερους εχθρούς τους (Hirshfeld, Rosenbaum, Biederman , Bolduc , Faraone, Snidman, 1992).

Οι ανεπιθύμητοι εχθροί αναδύονται ξανά και ξανά στα παιδιά μέχρι να ενηλικιωθούν και να αποφασίσουν ότι πρέπει να κόψουν τον ομφάλιο λώρο από τις τραυματικές και τοξικές συμπεριφορές των γονέων. Είναι φυσικό, ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα τέτοιο περιβάλλον να αναπτύξει ειδικές φοβίες, να μην έχει σαφή εικόνα του εαυτού του και των δεξιοτήτων του, να λαμβάνει την απόρριψη και την αδιαφορία από τους γονείς του, να νιώθει ανεπιθύμητο και να αναπτύσσει αμυντικούς μηχανισμούς, οι οποίοι ενισχύουν και συντηρούν τα συναισθήματα ματαιότητας και απόρριψης (Asarnow, 1992).

Τα συναισθήματα αυτά καλλιεργούν σιγά σιγά αλλά σταθερά την καταθλιπτική διάθεση στα παιδιά, η οποία συνεχίζει να δεσπόζει στα εφηβικά και ενήλικα χρόνια του ατόμου, εφόσον βέβαια δεν έχει  δεχτεί κάποια βοήθεια και στήριξη από τον κοντινό του περίγυρο. Η επικριτική και εχθρική συμπεριφορά καθώς και η ανούσια υπερ προστατευτικότητα των γονέων ενισχύουν και παγιώνουν συγχρόνως τις πεποιθήσεις των εν δυνάμει καταθλιπτικών παιδιών, την ευαισθησία και την τάση να επιβεβαιώσουν τα επικριτικά σχόλια, λόγω της αδυναμίας τους να εκλογικεύσουν την καταστροφική συμπεριφορά των γονέων τους και να τους κατεβάσουν από τον θρόνο τους, οι οποίοι φαντάζουν στα μάτια των παιδιών οι μοναδικοί ευεργέτες και προστάτες (Bowen, 1978).

Τα παιδιά παραδίνονται στον φόβο της απόρριψης και της μη αποδοχής των γονέων και αναπτύσσουν αμυντικούς μηχανισμούς για να προστατεύσουν τον εαυτό τους. Ένας από τους μηχανισμούς αυτούς είναι να αποδέχονται και να δικαιολογούν την απορριπτική συμπεριφορά των γονέων τους, γιατί πολύ απλά αν αρνηθούν και εναντιωθούν στα καταστροφικά γονεϊκά συμπεριφορικά μοτίβα είναι σαν να εναντιώνονται στην μοναδική παροχή αγάπης και φροντίδας που μπορεί να έχουν παρόλο που αυτή  διοχετεύεται με το σταγονόμετρο και λανθασμένα.

 

Το δύσκολο έργο των γονέων και η επίδραση που έχει στην διαμόρφωση της συμπεριφοράς και της συναισθηματικής κατάστασης των παιδιών αξιολογείται καθημερινά και μάλιστα από τον πιο αυστηρό κριτή, το ίδιο το παιδί.  Το είδος των διαπροσωπικών σχέσεων ανάμεσα σε γονείς και παιδιά και η ποιότητα τους εξαρτάται από την αλληλεπίδραση που παρατηρείται ανάμεσα του. Η αλληλεπίδραση αυτή είναι μία δυναμική αμφίδρομη διαδικασία και ο αντίκτυπος της συμπεριφοράς του ενός διαφαίνεται στα μάτια του άλλου, και το αντίστροφο.

Οι γονείς πρέπει να απομονώσουν τις  συναισθηματικές ανησυχίες και φόβους τους, για να προστατεύσουν τα παιδιά τους από τους δικούς τους δαίμονες. Βέβαια για να επιτευχθεί αυτό πρέπει οι γονείς να θέλουν να αντιληφθούν σε πρώτο επίπεδο την πραγματικότητα τους, να την αποδεχτούν και μετά να αποβάλλουν από μέσα τους  τα γνωστικά σχήματα που τους βαραίνουν και τους επιφορτίζουν με αρνητικά συναισθήματα και τοξικές αγχογόνες  σκέψεις.