Οριοθέτηση : Έννοια και τεχνική

Ένας από τους πιο συχνούς λόγους που επισκέπτονται οι γονείς παιδοψυχολόγους ή οικογενειακούς συμβούλους είναι με ποιον τρόπο θα μπορέσουν να δαμάσουν την αυθόρμητη και ανεξέλεγκτη συμπεριφορά των μικρών παιδιών τους, που οποιαδήποτε προσπάθεια και αν έχουν κάνει , τα αποτελέσματα φαντάζονταν αποκαρδιοτικά και δυσάρεστα για όλο το οικογενειακό κλίμα.

1. Τι ΔΕΝ είναι η οριοθέτηση.

Πολλοί γονείς έχουν στο μυαλό τους ότι η οριοθέτηση σαν τεχνική διαπαιδαγώγησης θα τους λύσει τα χέρια και θα μετατρέψουν τα παιδιά τους από μικρά υγιή ζιζάνια σε έμπειρα, μικρά στρατιωτάκια, που θα αποφεύγουν τις ζαβολιές μέσα στο σπίτι και θα υπακούουν στις εντολές και στις συμβουλές των γονέων άμεσα και με μεγάλη προθυμία. Προφανώς αυτό αποτελεί ένα φανταστικό σενάριο, το οποίο έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την παιχνιδιάρικη φύση και διάθεση των παιδιών.

Από την άλλη μεριά, στην ακριβώς αντίθετη όχθη, έχουμε τους γονείς που είναι επηρεασμένοι από ένα πολύ προοδευτικό ρεύμα του 21ου αιώνα και θεωρούν ότι η οριοθέτηση καταστρέφει και δηλητηριάζει με καθοριστικό τρόπο την εξερευνητική διάθεση και αυτονομία των μικρών παιδιών, φτιάχνοντας για αυτούς ένα κατευθυνόμενο  και στείρο μέλλον.

Και οι δύο περιπτώσεις δεν επαληθεύουν την ρεαλιστική συμβολή της σωστής οριοθέτησης στην διαπαιδαγώγηση και στο μεγάλωμα των παιδιών.  Ο λόγος είναι, ότι και στα δύο παραδείγματα γονέων υπάρχει ένα κοινό στοιχείο, ότι οι γονείς προσπαθούν να ελέγξουν και να δαμάσουν τα δικά τους συναισθήματα και επιθυμίες μέσα από την ακραία χρήση της οριοθέτησης των παιδιών τους και αυτό φαίνεται γιατί χρησιμοποιούν την τεχνική της οριοθέτησης σε χρώματα «άσπρο-μαύρο». Η ευεργετική και άρτια συμβολή της οριοθέτησης αντιπροσωπεύεται από άλλα ενδιάμεσα χρώματα, ανάλογα με την προσωπικότητα και την  ιδιοσυγκρασία του παιδιού.

οριοθέτηση μητέρας σε παιδί

2. Τι ονομάζουμε «οριοθέτηση» ;

Η οριοθέτηση αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά συστατικά μίας ολοκληρωμένης  και σωστής διαπαιδαγώγησης, η οποία βοηθάει τους γονείς να μεταδώσουν με μεγαλύτερη ευκολία τις ηθικές αρχές και  αξίες  στα παιδιά τους και να τους μυήσουν στον «έξω» κόσμο προστατεύοντας  μόνα τους τον εαυτό τους από τους πιθανούς κινδύνους και τις λανθάνουσες παγίδες.

Οι βασικές αρχές που αποπνέουν την φιλοσοφία της οριοθέτησης αναφέρονται:

  • στην διαμόρφωση μίας ολοκληρωμένης προσωπικότητας όχι μόνο των παιδιών, αλλά ολόκληρου του οικογενειακού συστήματος,
  • στην προσαρμοστικότητα και στην ομαλή μετάβαση από το ένα αναπτυξιακό στάδιο στο άλλο,
  • στην αποδοχή και στην αναγνώριση της ξεχωριστής υπόστασης των παιδιών
  • και στον έλεγχο και εμπιστοσύνη, που αποτελούν αφετηρία για την ασφαλέστερη αναπτυξιακή και συναισθηματική πορεία των παιδιών.

Θα μπορούσαμε να πούμε, ότι ο ρόλος της οριοθέτησης είναι διττός. Από την μία, ενισχύει την απαρτίωση και την διαμόρφωση της προσωπικότητας των παιδιών και από την άλλη μεριά διαμορφώνει και ισχυροποιεί τους ρόλους των γονέων μέσα στο οικογενειακό σύστημα, ενισχύοντας την προσωπικότητα τους και επεξεργάζοντας τα δικά τους βιώματα και συναισθήματα που είχαν οι ίδιοι σαν παιδιά. 

3. Από τι εξαρτάται η κατάλληλη εφαρμογή της οριοθέτησης ;

Η οριοθέτηση εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την ιδιοσυγκρασία και προσωπικότητα του κάθε παιδιού ξεχωριστά. Η ένταση, η επιβράβευση και οι επιπλήξεις, τα πιο σημαντικά εργαλεία της, εξαρτώνται από την προσαρμογή του παιδιού στις εκάστοτε αλλαγές μέσα  στο οικογενειακό περιβάλλον, το οποίο είναι φορτωμένο με τις γονεϊκές αξίες και φιλοσοφία. Για παράδειγμα ένα παιδί ιδιαίτερα προσαρμοστικό στις αλλαγές των συνθηκών μέσα σε ένα περιβάλλον, θα δεχτεί άλλου είδους οριοθέτηση από τους γονείς, πιθανότατα πιο χαλαρή, συνοδευόμενη από την παροχή πολλών ερεθισμάτων, με σκοπό την βελτίωση της κριτικής ικανότητας.

Σε αυτόν τον τύπο οριοθέτησης, όμως, υπάρχει κίνδυνος συναισθηματικής υπερφόρτωσης. Τα παιδιά επιθυμούν υποσυνείδητα να είναι ακόμα τα μικρά απροστάτευτα μέλη της οικογένειας και να μην σηκώνουν μόνα το βάρος των  προσωπικών τους επιλογών, μπροστά στο έπαθλο ενός ανεξάρτητου και αυτόνομου παιδιού.  Από την άλλη μεριά, ένα παιδί που δείχνει να δυσκολεύεται να δεχτεί αλλαγές και να προσαρμόζεται στους κανόνες των γονέων, θα έχει να αντιμετωπίσει άλλου είδους οριοθέτηση, η οποία θα είναι ίσως πιο σκληρή , συνοδευόμενη με την παροχή διαφορετικών κινήτρων και με την σωστή χρήση της επιβράβευσης και της τιμωρίας σε μεγαλύτερη συχνότητα.  

Ένας ακόμα καθοριστικός παράγοντας είναι η προσωπικότητα και ο χαρακτήρας των γονέων, τα προσωπικά τους παιδικά βιώματα και οι «δαίμονες» των φόβων που έχουν  επέλθει, ύστερα από στρεσογόνες και δυσάρεστες καταστάσεις.

Οι γονείς είναι συχνά επηρεασμένοι  με τις δικές τους παιδικές  αναμνήσεις και σύμφωνα με αυτές καθορίζουν και την διαπαιδαγώγηση στα παιδιά τους, είτε αποφεύγοντας να αναπαράγουν τις τεχνικές των γονιών τους, είτε αναπαράγοντας επακριβώς την διαπαιδαγώγηση που έλαβαν οι ίδιοι, αγνοώντας βέβαια και στις δύο περιπτώσεις την μοναδικότητα της ύπαρξης των παιδιών τους. Σε αυτήν την περίπτωση, πρέπει οι γονείς αρχικά να αποδεχτούν και έπειτα να επεξεργαστούν τα παρελθοντικά δεδομένα της ζωής τους. Να προσαρμόσουν την προσωπικότητα τους, τις επιθυμίες τους και τα όνειρα τους πάνω στην σωστή χρήση της οριοθέτησης, χωρίς να επισκιάζουν σε καμία περίπτωση την προσωπικότητα των παιδιών και τον δρόμο τους προς την υγιή ανάπτυξη και αυτονομία.

Τέλος, το κλειδί σε μία επιτυχημένη και αποδοτική οριοθέτηση είναι η σταθερότητα και ο έλεγχος που αποδεικνύουν οι γονείς. Όταν τα όρια είναι ξεκάθαρα και συνοδεύονται σχεδόν πάντα από μία λογική αιτιολογία, μέσα σε ένα εποικοδομητικό και άμεσο διάλογο, τότε τα παιδιά απολαμβάνουν ένα κλίμα απόλυτα ασφαλές και υπεύθυνο, έτοιμο να προστατεύσει όλο το οικογενειακό σύνολο από πιθανά προβλήματα και δυσκολίες. Η ασφάλεια και η σιγουριά αποτελούν έφορο έδαφος για την ανάπτυξη της αυτονομίας του παιδιού και για την καλλιέργεια της τάσης να εξερευνεί τις διάφορες πτυχές του κόσμου, χωρίς να διστάζει και να φοβάται την αλληλεπίδραση με τα εξωτερικά ερεθίσματα.