Μία Ψυχαναλυτική Προσέγγιση της βίας. Πώς εγκαθιδρύεται στον ανθρώπινο ψυχισμό;

proseggisi-tis-vias

Θεωρώ ότι λίγο πολύ οι περισσότεροι έχουμε έρθει σε επαφή με κάποια μορφή βίας, είτε ως θεατές αυτής, είτε ως συμμέτοχοι σε εκδήλωση βίαιης συμπεριφοράς. Η βία είναι εκδήλωση ανθρώπινης συμπεριφοράς, η οποία ενυπάρχει από την αρχή της ζωής του πάνω στην γη μέχρι και σήμερα. Μόνο που πλέον η βία μπροστά σε έναν αιώνα που γιορτάζουμε την ελευθερία και τον σεβασμό της ανθρώπινης υπόστασης και της έκφρασης ιδεών και ιδανικών, έχει λάβει την πιο ωμή και τρομακτική μορφή της. Αν κάνουμε μία μικρή ανασκόπηση σε πρόσφατες έρευνες θα δούμε ότι οι εκδηλώσεις βίας λαμβάνουν χώρο σε όλο και περισσότερα κοινωνικά πλαίσια που δραστηριοποιούνται παιδιά.

«Ο σχολικός εκφοβισμός, που αφορά ένα στα δέκα παιδιά σχολικής ηλικίας (10,4% σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της A’ Πανεπιστημιακής Παιδιατρικής κλινικής) λαμβάνει ποικίλες μορφές: σωματικός, λεκτικός, έμμεσος/ κοινωνικός εκφοβισμός (διάδοση φημών, καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, απομόνωση από την ομάδα), εκβιασμός, εκφοβισμός που έχει σχέση με τη σεξουαλική ταυτότητα, ρατσιστικός εκφοβισμός που έχει σχέση με τη φυλή ή το χρώμα του παιδιού και βέβαια υπάρχει και ο διαδικτυακός εκφοβισμός το cyberbullying, ο οποίος μπορεί να σχετίζεται και με το σχολείο».

Αυτή είναι η σημερινή πραγματικότητα, με το φαινόμενο  bullying να λαμβάνει όλο και μεγαλύτερες διαστάσεις, φέρνοντας στο πιάτο αδικαιολόγητα βίαιες συμπεριφορές ανάμεσα στα παιδιά. Αναφέρει χαρακτηριστικά ο παιδοψυχίατρος, διευθυντής ΕΣΥ, μέλος του ΔΣ της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης της ΔΕΠΥ Μάνος Τσαλαμανιός.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ψυχαναλυτική προσέγγιση στα φαινόμενα αυτά, το πως δηλαδή ο  ανθρώπινος οργανισμός θωρακίζεται απέναντι σε κάποια μορφή βίας ή τραύματος και σε ποιες συνθήκες τελικά το αντιμετωπίζει ή παραδίνεται σε αυτήν, μαχόμενος για να σώσει ότι του έχει απομείνει.

O D. W. WINNICOTT, εμπειρογνώμων ψυχίατρος βρέθηκε στα κατάλληλα πλαίσια, όπου και μπόρεσε να μελετήσει την συναισθηματική αποστέρηση των παιδιών από τους γονείς και την μορφή με την οποία εκδηλώνεται  στα μετέπειτα χρόνια μέσα στα κοινωνικά δεδομένα. Συγκεκριμένα θα καταπιαστώ από ένα εγχείρημα που έλαβε χώρα κατά την διάρκεια του β παγκοσμίου πολέμου, όταν η βρετανική κυβέρνηση απομάκρυνε όλα τα παιδιά από τις πόλεις τους για την ασφαλέστερη προστασία τους από τα φριχτά δεδομένα ενός πολέμου. Ο αποχωρισμός των παιδιών αποτέλεσε μονόδρομος για την προστασία τους, αλλά συγχρόνως αποτέλεσε και ανεξίτηλο τραύμα του ψυχισμού τους, αφού τοποθετήθηκαν σε ξενώνες στην ύπαιθρο ή στην καλύτερη σε ανάδοχες οικογένειες.

Aπό την μελέτη αυτή προέκυψαν τα παρακάτω συμπεράσματα για το τι υπάρχει μέσα στον συναισθηματικό κόσμο του παιδιού πριν καταλάβει μία σταθερή θέση μέσα του η έμπρακτη βία.

1. Πριν από την εκδήλωση της βίας ο ανθρώπινος ψυχισμός έρχεται αντιμέτωπος με την συναισθηματική αποστέρηση και έπειτα με την εθιστική αντικοινωνική στάση, μέσα στην οποία εγκλωβίζεται και παλεύει για την σωτηρία του από την εσωτερική αφάνεια, αλλά  παράλληλα και για την απόσβεση της ενοχικής συνείδησης. Να τονίσω ότι στην έννοια της συναισθηματικής αποστέρησης δεν συμπεριλαμβάνεται η αποστέρηση που αναφέρεται σε κάτι που το υποκείμενο ουδέποτε δεν είχε. Παραδείγματα συναισθηματικής αποστέρησης αποτελούν:

  • Μητρική αποστέρηση λόγω θανάτου της μητέρας.
  • Μητρική αποστέρηση λόγω συναισθηματικής απόσυρσης.
  • Αποτρεπτικοί και επιθετικοί γονείς- εκδηλώσεις βίας, σωματικής, σεξουαλικής και λεκτικής κακοποίησης.
  • Αλλαγή οικογενειακού περιβάλλοντος σε ξενώνες ή σε ανάδοχες οικογένειες.
  • Έλλειψη αγάπης και φροντίδας από το κοντινό οικογενειακό και συγγενικό περιβάλλον.
  • Παρόμοια αποτελέσματα με την συναισθηματική αποστέρηση έχει και η υπερπροστασία των γονέων, οι οποίοι δεν επιτρέπουν στο παιδί να αναπτύξει ομαλά μία ολοκληρωμένη προσωπικότητα, στηριζόμενο στην αυτό-εικόνα του και στις προτιμήσεις του.

2. Η αντικοινωνική στάση αποτελεί στάδιο μίας υγιούς, φυσιολογικής ανάπτυξης ενός παιδιού, όταν έρχεται πρώτη φορά αντιμέτωπο με κάποιο είδος ματαίωσης ή ψυχικού τραύματος. Βέβαια αυτή η ματαίωση βρίσκει την λύση της όταν υπάρχουν οι κατάλληλες ευνοϊκές συνθήκες από το οικογενειακό ή συγγενικό περιβάλλον. Σε περίπτωση που το περιβάλλον δεν είναι υποστηρικτικό και εκλείπει η κατανόηση και η αποδοχή οι περιπτώσεις να παγιωθεί η αντικοινωνική στάση αυξάνονται  και αργότερα είναι πιθανόν να εκδηλωθούν παραβατικές και βίαιες συμπεριφορές. Βέβαια να προσθέσουμε εδώ ότι εκδήλωση αντικοινωνικής στάσης αποδεικνύει ότι το παιδί παλεύει για την προστασία του και αυτό αποτελεί μία θεμιτή υγιής αντίδραση.

3. Τα παιδιά πίσω από την αντικοινωνική στάση ή την παραβατική συμπεριφορά που μπορεί να εμφανίσουν αργότερα μαρτυράνε την δυσφορία τους απέναντι στην οδύνη της απώλειας, ανταποκρινόμενοι στις ιδιαίτερες ανάγκες τους και όχι αντιδρώντας απρόσωπα και κατασταλτικά. Το παιδί ή ο έφηβος εκείνη την στιγμή κάνει παράκληση για να λάβει ασφάλεια, προσοχή, τρυφερότητα, κατανόηση από κάποιο περιβάλλον το οποίο θα αποδειχθεί σταθερό, χωρίς να παραιτείται εύκολα από την διαχείριση της δύσκολη συμπεριφοράς που εκδηλώνει το παιδί. Είναι σαν να απλώνει τα χέρια του και να ζητάει από το κοντινό του περιβάλλον να μείνει εκεί, να μην χαθεί, γιατί αλλιώς θα αφανιστεί ο εσωτερικός, εύθραυστος κόσμος του.

4. Καθοριστικό ορόσημο για την ευνοϊκή ανάπτυξη αυτών των παιδιών αποτελούν οι γονείς, οι δάσκαλοι, οι ψυχολόγοι, ειδικοί παιδαγωγοί, κοινωνικοί λειτουργοί, οι οποίοι καλούνται πρώτα να δείξουν ουσιαστική ενσυναίσθηση, κατανόηση, αποδοχή στα παιδιά αυτά, να τα αναγνωρίσουν σαν ολοκληρωμένες προσωπικότητες, να δείξουν πηγαίο ενδιαφέρον και τρυφερότητα και έπειτα να αναλάβουν δράσεις που θα τα βοηθήσουν να ενταχθούν όσο πιο ομαλά γίνεται στις υπόλοιπες κοινωνικές ομάδες.

5. Σκοπός των δράσεων υποστήριξης των παιδιών που προσπαθούν απεγνωσμένα να δηλώσουν την αγωνία τους για να γίνουν επιθυμητοί και αγαπητοί στο περιβάλλον τους είναι: το οικογενειακό περιβάλλον και οι ειδικοί επαγγελματίες ψυχικής υγείας να οργανώσουν καλά ένα επιτρεπτικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο το παιδί θα μπορέσει να συγκροτήσει ένα εσωτερικό αντικείμενο, πάνω στο οποίο θα εναποθέσει τις ελπίδες του και τα όνειρα του, να πατήσει αργότερα στα πόδια του και να αναπτύξει το αίσθημα ενοχής και της εγγενούς τάσης έγνοιας για τον άλλον καθώς και τις διεργασίες του πένθους, με αποτέλεσμα την απεμπλοκή από τα τραυματικά  βιώματα.

Συνοπτικά, μπορούμε να αντιληφθούμε ότι οι περισσότερες εκδηλώσεις βίας είναι μία έσχατη μορφή άμυνας του ανθρώπινου ψυχισμού να προστατευτεί και ο ίδιος από την βία που δέχεται. Η βία γεννάει βία, αλλά το πλαίσιο το οποίο θα επιδείξει κατανόηση, ασφάλεια, προστασία και αγάπη θα καταφέρει να σπάσει τον φαύλο κύκλο της βίας, γιατρεύοντας εξολοκλήρου τα τραύματα του θύματος.