Η Σκιά του Φόβου «Θρέφει Γερά Παιδιά»

i-skia-tou-fovou

Οι φοβίες στα παιδιά αποτελούν σημαντικό ορόσημο για την αναπτυξιακή τους πορεία και πολλές φορές καθορίζουν την μετέπειτα δραστηριότητα τους και την συνυφασμένη ικανοποίηση που λαμβάνουν από αυτήν. Είναι απόλυτα φυσιολογικό τα παιδιά καθώς μεγαλώνουν να αναπτύσσουν φοβίες και ανησυχίες γύρω από έννοιες, από ανθρώπους, καταστάσεις, ζώα ή ακόμα και αντικείμενα. Αυτό που κάνει όμως την εκδήλωση φοβίας, συνθήκη υψηλής προσοχής και σημαντικότητας είναι η συναισθηματική κατάσταση του παιδιού μετά τη έκθεση του στο στρεσογόνο γεγονός ή στο φοβικό αντικείμενο και η αντίδραση του περιβάλλοντος ως προς την φοβία αυτή. Και οι δύο μεταβλητές καθορίζουν αν αυτή η εκδήλωση φοβίας αποτελέσει στο άμεσο μέλλον ένα μεμονωμένο γεγονός αντίδρασης σε ένα ξαφνικό δυσάρεστο συναίσθημα ή αν θα μετατραπεί σε ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο συμπεριφοράς που γίνεται χειρότερο φορά με την φορά και που μπορεί να οδηγήσει σε έντονη  δυσλειτουργία μέσα στην καθημερινότητα.

Εδώ ο ρόλος των γονέων αποτελεί έναν σημαντικό παράγοντα, ίσως και τον πιο σημαντικό στην εκμάθηση των παιδιών πως να διαχειρίζονται ισορροπημένα και ελεγχόμενα τις ειδικές ή τις γενικευμένες φοβίες τους. Για να μπορέσουν, λοιπόν οι γονείς να συνεισφέρουν αποτελεσματικά στην σταδιακή απόσβεση του φόβου που μπορεί να έχει προκύψει στο παιδί τους θα πρέπει να κατανοήσουν καλά την παιδική ιδιοσυγκρασία και τα αναπτυξιακά στάδια που διαδέχονται το ένα το άλλο. Πρώτα συναντάμε την αντίδραση ξαφνιάσματος, που παρουσιάζεται στην βρεφική ηλικία, η οποία φαίνεται να είναι πρόδρομος για τον τρόπο που αντιμετωπίζουν τους φόβους τους τα παιδιά αργότερα. Μετά τον έκτο μήνα, ο φόβος παίρνει άλλη μορφή και εκδηλώνεται μέσα από την αντίδραση του παιδιού στα ξένα πρόσωπα, ενώ οι φόβοι για τα ζώα είναι πιθανόν να ξεκινήσουν λίγο αργότερα. Καθώς το παιδί εξελίσσεται μέσα στην διαδοχική ηλιακή πορεία, αλλάζει  μαζί του και η μορφή των φόβων του. Δηλαδή, μετά την ηλικία των τεσσάρων χρόνων είναι πιθανόν τα παιδιά να φοβούνται πιο αφηρημένες έννοιες και συνθήκες, όπως τον  θάνατο, το σκοτάδι και άλλα φανταστικά δημιουργήματα του μυαλού τους . Στα επόμενα χρόνια, 6-11 χρονών,  οι φόβοι των ζώων αρχίζουν να υποχωρούν, ενώ στο προσκήνιο εμφανίζονται ψυχαναγκαστικές τελετουργίες, οι οποίες να τονίσω ότι είναι ακίνδυνες και μοιάζουν αρκετά στα παιδικά τραγούδια και παιχνίδια. Αυτές τις τελετουργίες, τα παιδιά τις χρησιμοποιούν για να νιώσουν ασφάλεια  και για να αποφύγουν οποιονδήποτε κίνδυνο ή πιθανότητα εμφάνισης μιας μορφής θανάτου. Σε αυτόν τον χειρισμό των παιδιών προσομοιώνεται και το πνεύμα της προκατάληψης. Πολύ γλαφυρά παρουσιάζεται η σκέψη ενός παιδιού που χρησιμοποιεί τις ψυχαναγκαστικές τελετουργίες για να μειώσει τους φόβους του μέσα από το ποίημα του Α.Α. Μίλερ:

Γραμμές και πλατείες

Κάθε φορά που περπατώ στους δρόμους του Λονδίνου,

παρακολουθώ τα πόδια μου με μεγάλη προσοχή

και βαδίζω στη μέση από τις τετράγωνες πλάκες,

και όλες αυτές οι αρκούδες

που παραμονεύουν στις γωνίες έτοιμες να φάνε

τους χαζούς που πατάν στις γραμμές του πεζοδρομίου

πάνε πίσω στις φωλιές τους

και με ακούν να τους λέω

 «Αρκούδες, δέστε πως περπατάω στις τετράγωνες πλάκες.»

Όπως ανέφερα και προηγουμένως, το περιβάλλον ενός παιδιού καθορίζει τα πράγματα που φοβάται και τον τρόπο με τον οποίο που τα διαχειρίζεται. Στην βρεφική, νηπιακή, παιδική και εφηβική ηλικία το περιβάλλον του παιδιού στις περισσότερες περιπτώσεις το αποτελούν οι γονείς και οι πολύ κοντινοί συγγενείς, οι οποίοι καλούνται να βοηθήσουν και να σταθούν δίπλα στο παιδί τους, θωρακίζοντας το αίσθημα της ασφάλειας και της αυτοπεποίθησής του. Ενώ ο φόβος σε κάποιο αντικείμενο ή κατάσταση μπορεί να προκαλέσει σοβαρά λειτουργικά προβλήματα στην ρουτίνα του παιδιού, (όπως για παράδειγμα η ειδική φοβία σε ένα ζώο η οποία καταλήγει να παίρνει την μορφή της απομόνωσης του παιδιού, εφόσον το ίδιο  αποφεύγει  την έξοδο για παιχνίδι, σχολείο και εξωσχολικές δραστηριότητες για να εξαντλήσει τις πιθανότητες να συναντήσει το ζώο που φοβάται, αν την ξεπεράσει), από την άλλη μεριά αν καταφέρει το παιδί να νικήσει τον φόβο του, τα επίπεδα αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης καθώς και η αίσθηση του ελέγχου συγκαταλέγονται στα τρόπαια αυτής της νίκης.

Συμβουλές και Προτάσεις αντιμετώπισης των Φοβιών των Παιδιών

  • Συζητήστε με τα παιδιά σας για τους φόβους και τις σκέψεις που κάνουν κατά την έκθεση τους σε ένα φοβικό ερέθισμα και μετέπειτα. Η συζήτηση βοηθάει τον άλλον να απομυθοποιήσει την κατάσταση.
  • Βοηθήσετε το παιδί σας να μάθει να ζει με αυτό που φοβάται ή με την σκέψη του στραμμένη σε αυτό χρησιμοποιώντας διάφορες τεχνικές επανεμφάνισης του φοβικού αντικειμένου. Ερωτήσεις που ίσως βοηθήσουν είναι «Τι θα κάναμε στην περίπτωση αυτή;» ή «Ποια θα ήταν η δικιά σας αντιμετώπιση και ποια του παιδιού;» Προτείνετε ιδέες και λύσεις αντιμετώπισης χωρίς όμως να ωθείτε το παιδί να υπεκφεύγει τον φόβο του, αλλά να τον αντιμετωπίζει. Σε αυτήν την περίπτωση μπορείτε να χρησιμοποιήσετε εκπληκτικά παιδικά βιβλία τα οποία διαπραγματεύονται με γλαφυρότητα και ενδιαφέρον τους παιδικούς φόβους, χρησιμοποιώντας ζωντανή εικονογραφία και φανταστικούς διαλόγους.
  • «’Όσο περισσότερο, τόσο καλύτερα.» Με ασφάλεια και ψυχραιμία ο γονιός θα μπορούσε να παρουσιάζει πολύ συχνά το φοβικό ερέθισμα στο παιδί, μέχρι να γίνει η σταδιακή απόσβεση του φόβου. Θα πρέπει να επιδείξετε υπομονή και επιμονή κατά την διάρκεια της έκθεσης για να καταλάβει το παιδί ότι τίποτα κακό δεν θα του συμβεί και δεν θα διατρέχει κανένα κίνδυνο.
  • «Όσο πιο γρήγορα προχωρήσεις, τόσο το καλύτερο.» Δεν χρειάζεται να περιμένετε πολύ καιρό να ηρεμήσει το παιδί από το πρόσφατο φοβικό επεισόδιο. Επαναφέρετε το επεισόδιο ή το αντικείμενο ξανά στην επιφάνεια, πριν προλάβει ο νους να καταγράψει και να παγιώσει την μαθημένη αντίδραση φόβου με το συγκεκριμένο φοβικό ερέθισμα ή κατάσταση.
  • Να ενθαρρύνετε την εξάσκηση του παιδιού να έρχεται σε επαφή με αυτό που φοβάται, να τονώνετε το ηθικό του και να το επιβραβεύετε σε κάθε προσπάθειά του.

Μην ξεχνάτε η αποδοχή και ο θαυμασμός των γονέων θα είναι πάντα το ύψιστο κίνητρο για ένα παιδί. Χαμογελάστε  και εκφράστε  την αγάπη και την φροντίδα σας σε αυτά τα ευάλωτα πλάσματα της παιδικής αγνότητας. Ένα παιδί που μαθαίνει να διαχειρίζεται τους φόβους του και να μην ελέγχεται από αυτούς, είναι σχεδόν σίγουρο ότι μελλοντικά θα μπορεί στέκεται στα πόδια του και να αντιμετωπίζει κάθε τι που τον επιβαρύνει συναισθηματικά χωρίς να υπεκφεύγει της πραγματικότητας.