Η Εικαστική Θεραπεία ως Μέσο Έκφρασης του Πραγματικού μας Εαυτού

eikastiki-therapeia

Η Εικαστική Θεραπεία έχει βρεθεί τα τελευταία χρόνια στο προσκήνιο ανάμεσα στις περισσότερες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις για διάφορες καταστάσεις ψυχικών και συναισθηματικών διαταραχών. Πρόσφατες έρευνες έχουν καταγράψει την αποτελεσματικότητα που παρουσιάζει η εικαστική θεραπεία προς τον άνθρωπο, εμπλουτίζοντας την ζωή του σε οικογενειακό και κοινωνικό επίπεδο με μία συνεχιζόμενη δημιουργική διαδικασία.

Ας ορίσουμε αρχικά τι είναι η Εικαστική Ψυχοθεραπεία. Η Εικαστική Ψυχοθεραπεία ορίζεται ως μία μορφή ψυχοθεραπείας, η οποία χρησιμοποιεί τα εικαστικά μέσα ως την αυθεντική μορφή έκφρασης και επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων. Σύμφωνα με την Εταιρεία Εικαστικής θεραπείας (American Art Therapy Assosiation, AATA), η οποία ιδρύθηκε το 1969 αναφέρει χαρακτηριστικά ότι « Η Εικαστική θεραπεία είναι επάγγελμα ψυχικής υγείας και υπηρεσίας  προς τον άνθρωπο, το οποίο εμπλουτίζει την ζωή των ατόμων, της οικογένειας και της κοινότητας δια της πρακτικής της τέχνης, την δημιουργική διαδικασία, την εφαρμογή ψυχολογικών θεωριών και της ανθρώπινης εμπειρίας εντός μίας ψυχοθεραπευτικής σχέσης.». Σε  αυτό το σημείο θα πρέπει να δώσουμε ιδιαίτερη προσοχή στην διαφοροποίηση της σημασίας της εικαστικής θεραπείας και της εικαστικής ψυχοθεραπείας. Στην πρώτη περίπτωση, η έμφαση δίνεται στην παραγωγή του έργου και της τεχνικής που χρησιμοποιήθηκε, ενώ στη δεύτερη περίπτωση το κέντρο βάρους της θεραπείας πέφτει στην λεκτική περιγραφή και αποκωδικοποίηση του έργου, με σκοπό την συνειδητοποίηση του αρχικού κινήτρου του καλλιτέχνη (Suzan Hogan, 2001).

Τι κρύβεται, όμως, πίσω από την μεθυστική εικαστική διαδικασία και γιατί η εικαστική θεραπεία καταφέρνει να προκαλέσει μία κατάσταση ευφορίας στον δημιουργό; Η  φύση της δημιουργίας οδηγεί τον δημιουργό και στην συγκεκριμένη περίπτωση τον καλλιτέχνη να κατασκευάσει μια ευκρινέστερη εικόνα για τις δεξιότητες, τα συναισθήματα και τις σκέψεις που υπολανθάνονται στο εσωτερικό του κόσμο. Μέσα από το καλλιτεχνικό έργο, ο δημιουργός ανακαλύπτει καινούριες πτυχές του εαυτού του, για τις οποίες είχε άγνοια στο παρελθόν, ενώ αρχίζει να αποκτάει αυτοπεποίθηση για τις δεξιότητες του, με αποτέλεσμα να χτίζει σταθερά μια καλύτερη αυτό –εικόνα και αυτό-εκτίμηση. Η διαδικασίας της δημιουργίας από μόνη της αποτελεί ένα θαυμαστό φαινόμενο κατά το οποίο το άτομο αντικρίζει στο τέλος της ένα αυθεντικό μοναδικό αποτέλεσμα, το οποίο έχει συναισθηματική αξία για τον ίδιο. Ο λόγος; Ο λόγος είναι ότι το παράγωγο έργο είναι ένα κρυφό κομμάτι του εαυτού του καλλιτέχνη, είναι ένας συμβολικός τρόπος έκφρασης συναισθημάτων και ιδεών, είναι ένας τρόπος να προσεγγίσει ουσιαστικά τις διαπροσωπικές του σχέσεις. Ικανοποιεί με μεγάλη επιτυχία μία από τις βασικότερες επιθυμίες και ανάγκες του ανθρώπου, που είναι η κοινωνική επαφή.

O λόγος που έχει δοθεί έμφαση στην σημασία της τέχνης είναι ότι έχει φανεί ιδιαίτερα χρήσιμη στην σύναψη διαπροσωπικών σχέσεων, ως μία δίοδο έκφρασης συναισθημάτων και σκέψεων που είναι απαλλαγμένη από τις προκαταλήψεις και τους φόβους της απόρριψης. Η τέχνη προσδίδει ανακούφιση  όχι μόνο για  τους ανθρώπους που δυσκολεύονται να παρουσιάσουν την προσωπικότητα τους στην αυθεντική μορφή του, αλλά και για αυτούς που θέλουν να δηλώσουν μία νέα στάση ζωής, μία νέα οπτική πραγμάτων και εμποδίζονται από την στάσιμη και άκαμπτη φιλοσοφία της κοινωνικής ελευθερίας. Πολλοί αναγνωρισμένοι θρύλοι της τέχνης έχουν περιγράψει την φύση και τα χαρακτηριστικά της μέσα από λιγοστά, αλλά εύστοχα και ουσιαστικά λόγια:

  • “The object of art is to give life a shape”, Shakespear (Μέσω της τέχνης δίνουμε σχήμα στην ζωή).
  • “The art of writing is the art of discovering what you believe”, Gustav Flaubert (Η τέχνη συγγραφής είναι η τέχνη να ανακαλύπτεις τι πιστεύεις).
  • “Painting is another way of keeping a diary”, Pablo Picasso (Η ζωγραφική είναι σαν ένας άλλος τρόπος να κρατάς ημερολόγιο).
  • “L’art, mes enfants, c’est d’etre absolument soi-meme”, Paul Verlaine (Η τέχνη είναι να είσαι απολύτως ο εαυτό σου).
  • “Art is the set of wings to carry you out of your own entanglement”, Joseph Campbell (Η τέχνη λειτουργεί σαν ένα ζευγάρι φτερών που είναι ικανά να μας απελευθερώσουν από τα δεσμά που βάζουμε στον εαυτό μας).
  • “To find a form that accommodates the mess, that is the task of the artist now”. Samuel Beckett ( Η τέχνη βοηθάει στο να οργανώνουμε τις εμπειρίες μας, τις σκέψεις και τα συναισθήματα μας).

Μέχρι και σήμερα, η ενσωμάτωση της τέχνης στην καθημερινή δραστηριότητα μας επιβεβαιώνει για τις ψυχοσωματικές και ψυχολογικές θεραπευτικές ιδιότητές της. Η εικαστική δταστηριότητα σε συνδυασμό με άλλες μορφές ψυχοθεραπείας αποτελούν διέξοδο για όλους αυτούς που θέλουν να ξεφύγουν από τους  στρεσογόνους ρυθμούς της καθημερινότητας, από τα άγχη επιβίωσης μέσα στον γρήγορο και απρόσωπο τρόπο ζωής και από τα προσωπικά προβλήματα και δυσκολίες, που έρχονται να αντιμετωπίσουν στο στενό φιλικό και οικογενειακό περιβάλλον. Συγκεντρωτικά όλες οι  μορφές τέχνης που χρησιμοποιούνται σε δραστηριότητες και σε ψυχοθραπευτικές θεραπείες καταγράφονται παρακάτω:

  • Εικαστική θεραπεία
  • Μουσικοθεραπεία
  • Δραματοθεραπεία
  • Χοροθεραπεία ή Χοροκινητική Ψυχοθεραπεία
  • Παιγνιοθεραπεία
  • Ψυχόδραμα
  • Θεραπεία Μέσω Άμμου
  • Βιβλιοθεραπεία
  • Θεραπεία Μέσω Ποίησης
  • Θεραπευτική Δημιουργική Γραφή

Μελέτη Περίπτωσης

Παρακάτω μεταφέρεται παραστατικά η περιγραφή από έναν άνθρωπο που έψαξε την ψυχολογική του ανάκαμψη μέσα από την εικαστική θεραπεία, ο οποίος βρήκε λόγο να ξεκινάει την μέρα του με ευφορία και ελπίδα.

«Ο Ν είναι στα τέλη της δεκαετίας του ’60. Είναι μοναχικός και απομονωμένος. Όλοι οι κοντινοί του άνθρωποι που γνώριζε πέθαναν. Αναφέρει  ότι είναι εντελώς μόνος και δεν είναι σπάνιο να είναι το μόνο άτομο με το οποίο μιλάει την εβδομάδα. Ο Ν έχει καρκίνο και η υγεία του επιδεινώνεται. Αφού ο καλύτερος (και ο τελευταίος) φίλος του πέθανε πριν από 4 χρόνια, ο Ν είχε εξαιρετικά  πεσμένη διάθεση και σκεφτόταν συχνά την αυτοκτονία. Άρχισε να πίνει υπερβολικά και εισήχθη στο νοσοκομείο για 6 μήνες κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Από καιρό βρισκόταν μέσα και έξω από το νοσοκομείο. Όταν μας παραπέμφθηκε, βρισκόταν στο νοσοκομείο για «σοβαρή κατάθλιψη». Κατά την έξοδο, το νοσοκομείο ήθελε να ενταχθεί στους Αλκοολικούς Ανώνυμους. Ο ίδιος δεν ήθελε και εξήγησε ότι πίνει επειδή βρίσκεται μέσα στην  κατάθλιψη και στην μοναξιά και ότι εάν αντιμετωπιστούν αυτά τα ζητήματα, τότε το ποτό του θα έπαυε να είναι πρόβλημα.

Όταν ήρθε για πρώτη φορά σε εμένα ήταν εξαιρετικά ανήσυχος. Γυρνούσε συνεχώς τα τρέμουλα χέρια του και  κουνούσε συνέχεια τα πόδια με αποτέλεσμα να τα τραυματίζει. Δυσκολευόταν να ολοκληρώσει προτάσεις και να εστιάσει την βλεμματική του επαφή. Έπινε βαριά και δεν μπορούσε να κοιμηθεί. Το έβρισκε δύσκολο να έρχεται στην συνάντηση που ορίζαμε και χρειαζόταν διαρκή διαβεβαίωση και ενθάρρυνση.

Μετά από ένα διάστημα ένιωθε πλέον ικανός να παρευρεθεί στην πρώτη του συνεδρία καλλιτεχνικής θεραπείας. (Ο Ν δεν είχε χρησιμοποιήσει ποτέ καλλιτεχνικά υλικά ως ενήλικας). Συγκεκριμένα σχολιάζει ότι αισθανόταν σαν ένα άγονο δέντρο σε ένα νησί, μακριά από οποιονδήποτε άλλο.

Τέσσερις μήνες αργότερα, ο Ν μεταμορφώθηκε, δουλεύοντας μόνος του με ένα ευρύ φάσμα υλικών και χρωμάτων. Είναι σίγουρος και αφοσιωμένος σε όλη την διαδικασία. Αισθάνεται ότι η ζωή του έχει πλέον νόημα. Παρόλο που κάθε ημέρα είναι  ένας αγώνας για αυτόν, δεν έχει πιει για 3 μήνες. Ο Ν έχει επεξεργαστεί  ένα προς ένα τα εικαστικά έργα που ανέλαβε, σε ένα από τα γκρουπ θεραπείας. Επίσης, άρχισε να παρακολουθεί μια άλλη ομάδα χωρίς θεραπεία και να κάνει φίλους με άλλα μέλη του Claremont.»

«Θα το έκανα κάθε μέρα αντί να πίνω. Βλέπετε, χρειάζομαι μόνο κάποιον να κάνει πράγματα.»

Η μελέτη περίπτωσης που περιγράψαμε παραπάνω, έχει δημοσιευθεί από την οργάνωση Claremont Project. Η αποστολή του Claremont έχει να κάνει με την προώθηση  της δημιουργικής – καλλιτεχνικής διαδικασίας, «Μέσα από την δράση του Claremont Project μπορούμε να ακμάζουμε ως άτομα, φίλοι, μέσα σε κοινότητες και ομάδες, έτσι ώστε να μπορούμε να οικοδομήσουμε μια ανθεκτική και ζωντανή κοινωνία των πολιτών χωρίς αποκλεισμούς.»

https://www.claremont-project.org/mission/

Αφήστε μια απάντηση