Η Αισθητηριακή Ολοκλήρωση και η εφαρμογή της στις Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές

paidia-me-diataraxes-aisthitiriakis-oloklirosis

Έχουμε ακούσει όλοι κατά καιρούς τον όρο “Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές” σε κάποια συζήτηση φίλων, ή σε δημοσιογραφικά θέματα στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης ή ακόμα σε διαφημίσεις για τις  νέες μεθόδους που εφαρμόζονται σε παιδιά με αυτισμό, όπως είναι η εργοθεραπεία, λογοθεραπεία, η αισθητηριακή ολοκλήρωση, η συμβουλευτική και ψυχολογική υποστήριξη των παιδιών αυτών και του ευρύτερου οικογενειακού περιβάλλοντος. Αρχικά πριν προχωρήσουμε στην περιγραφή της μεθόδους αισθητηριακής ολοκλήρωσης, ως την πιο κατάλληλη και αποτελεσματική μέθοδος που χρησιμοποιείται σε περιπτώσεις των Διάχυτων Αναπτυξιακών Διαταραχών, πρέπει να αποσαφηνίσουμε τον όρο «Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές».

Στις Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές εντοπίζονται δυσλειτουργίες που πλήττουν τους τομείς της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και επικοινωνίας, εκδηλώνονται στερεότυπες και ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές και παρατηρείται μία έντονη τάση και προτίμηση στην διαδικασία της μίμησης. Συνοπτικά τα χαρακτηριστικά που παρουσιάζονται σε μεγαλύτερη συχνότητα και στο μεγαλύτερο ποσοστό των ατόμων που ανήκουν στο φάσμα των αναπτυξιακών διαταραχών είναι τα εξής:

  • Η ακαμψία της σκέψης και της συμπεριφοράς σε συνδυασμό με την περιορισμένη χρήση της φαντασίας στο παιχνίδι, στις δραστηριότητες και γενικότερα στην κοινωνική αλληλεπίδραση.
  • Περιορισμένη λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία σε συνδυασμό με την απουσία της διαδικασίας ανταλλαγής πληροφοριών και ανάπτυξης συζήτησης με την μορφή ερώτηση – απάντηση.
  • Αδυναμία αναγνώρισης των συναισθημάτων ή τις προοπτικές των άλλων.
  • Αδιαφορία για κοινωνικές επαφές και για την σύναψη πιο κοντινών κοινωνικών σχέσεων.

Είναι σημαντικό να τονίσω ότι η αξιολόγηση της αναπτυξιακής πορείας ενός παιδιού αποτελεί ίσως το πιο σημαντικό στάδιο για όλη την αντιμετώπιση και τις υποχρεώσεις που θα πρέπει η οικογένεια να αναλάβει σε σύντομο χρονικό διάστημα. Η αξιολόγηση θα πρέπει να είναι ολοκληρωμένη και αξιόπιστη, χρησιμοποιώντας τα κατάλληλα εργαλεία μέτρησης, συγκεντρώνοντας όλες τις πληροφορίες που αποδίδουν μία ολοκληρωμένη εικόνα για την ανάπτυξη του παιδιού καθώς συγχρόνως θα πρέπει να συνοδεύεται από πνεύμα αλληλεγγύης, εμπάθειας και στήριξης προς το ίδιο το παιδί αλλά κυρίως προς  την οικογένεια του.

Αισθητηριακή Ολοκλήρωση

Ο όρος «αισθητηριακή ολοκλήρωση» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από την την A.J.Ayres, η οποία έκανε λόγο για μία φυσιολογική νευρολογική διαδικασία που αποτελεί την πιο σημαντική ανθρώπινη λειτουργία οργάνωσης του αισθητηριακού ερεθίσματος, με σκοπό να χρησιμοποιηθεί κατάλληλα στο εκάστοτε περιβάλλον. Μέσω της αισθητηριακής ολοκλήρωσης τα μέρη του νευρικού συστήματος συνεργάζονται ώστε το άτομο να γίνει ικανό και έτοιμο να αντιδράσει μέσα στο περιβάλλον του. Οι αισθήσεις λοιπόν εργάζονται μαζί ώστε να καταγράψουν, να συγκρίνουν και να οργανώσουν τα αισθητηριακά εισερχόμενα ερεθίσματα  και να δώσουν λογική και ανάλογη αντίδραση. Χάρις στην αισθητηριακή ολοκλήρωση μπορούμε να δράσουμε και να αντιδράσουμε αποτελεσματικά σε καταστάσεις, να παίξουμε, να μάθουμε, να κάνουμε φίλους, να μείνουμε μακριά από επικίνδυνες καταστάσεις και γενικά να αλληλεπιδρούμε αποτελεσματικά με τα υπάρχοντα ερεθίσματα που μας προκύπτουν.

Η αισθητηριακή ολοκλήρωση συμβαίνει αυτόματα όταν το άτομο προσλαμβάνει αισθήσεις μέσω των αισθητηριακών υποδοχέων που περιλαμβάνουν το δέρμα, τους μυς και τις αρθρώσεις (βασικά συστήματα) και οφθαλμούς, αυτί, στόμα, μύτη (δευτερεύοντα συστήματα). Ξεκινά από την ενδομήτριο ζωή και συνεχίζει να αναπτύσσεται κατά την παιδική ηλικία με τις περισσότερες λειτουργίες να έχουν εγκατασταθεί μέχρι την εφηβεία. Αποτελεί μία από τις πιο ζωτικές λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού, καθώς βοηθάει το άτομο μέσω του συντονισμού των αισθήσεων να επιβιώνει, να αποκτάει την αίσθηση και το νόημα του κόσμου και να αντιδρά με το περιβάλλον με σκόπιμους τρόπους.

Η αισθητηριακή ολοκλήρωση, ως μέθοδος παρέμβασης για την βελτίωση της εξελικτικής πορείας των παιδιών που ανήκουν στο φάσμα του αυτισμού, έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική και αποδοτική και με τον καιρό αποτελεί την πιο αξιόπιστη και έγκυρη μέθοδο με εμφανή αποτελέσματα κατά την διαδικασία παγίωσης κάποιων δεξιοτήτων στη ενήλικη ζωή τους.

Εφαρμογή της Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης

Τα  αισθητηριακά ερεθίσματα εμπεριέχουν την αφή, την κίνηση, την αίσθηση του σώματος, την ισορροπία, την όραση, την ακοή, την γεύση και την όσφρηση και την αίσθηση της βαρύτητας. Η μέθοδος της αισθητηριακής ολοκλήρωσης προάγει την επεξεργασία για ανώτερες και πιο περίπλοκες μαθήσεις και συμπεριφορές, οι οποίες θα αποδειχθούν μελλοντικά ιδιαίτερα λειτουργικές και εξυπηρετικές στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων που ανήκουν στο φάσμα των αναπτυξιακών διαταραχών.

Για τα περισσότερα παιδιά η αισθητηριακή ολοκλήρωση ολοκληρώνεται ομαλά μέσα από το παιχνίδι και τις ελεύθερες δραστηριότητες. Η ικανότητα του σχεδιασμού  και εκτέλση μίας κίνησης, καθώς και η  επεξεργασία των αισθητηριακών μηνυμάτων, και η εφαρμογή της συγκέντρωσης, της οργάνωσης και της οργανωμένης εκτέλεσης, έρχονται αυτόματα στα παιδιά ως μια φυσική εξέλιξη της ωρίμανσης του εγκεφάλου, εφόσον βρίσκονται εκτεθειμένα σε τέτοιου είδους ερεθίσματα ( P.Oetter 2007).

Με το πέρασμα των χρόνων και ύστερα από πολυάριθμες έρευνες και αναφορές στην θετική αποτελεσματικότητα της εφαρμογής της αισθητηριακής ολοκλήρωσης, έχουν οργανωθεί νέα θεραπευτικά, εναλλακτικά προγράμματα, τα οποία φαίνεται να αποδίδουν στην κοινωνικοσυναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών με αυτισμό. Παραδείγματα τέτοιων προγραμμάτων είναι:

Floortime

Η  συγκεκριμένη μέθοδος θεραπείας αποπνέεται κυρίως από την φιλοσοφίας της συχνής και της τακτικής κοινωνικής αλληλεπίδρασης των παιδιών με αυτισμό με τον ανάλογο κοινωνικό περίγυρο. Συγκεκριμένα, στόχος στο FLOORTIME είναι να περάσει το παιδί μέσα από τα έξι βασικά αναπτυξιακά ορόσημα που πρέπει να κατακτηθούν για συναισθηματική και νοητική ανάπτυξη. Τα έξι σκαλιά στην «σκάλα της ανάπτυξης» είναι: αυτό- ρύθμιση και ενδιαφέρον για τον κόσμο, οικειότητα ή ιδιαίτερη αγάπη για τον κόσμο των ανθρωπίνων σχέσεων, επικοινωνία δύο κατευθύνσεων, σύνθετη επικοινωνία, συναισθηματικές ιδέες και συναισθηματική σκέψη. Το Floortime δεν ξεχωρίζει και δεν εστιάζει στην ομιλία, την κίνηση, ή τις γνωστικές δεξιότητες αλλά κυρίως απευθύνεται σε αυτούς τους τομείς μέσω της 65 σύνθετης έμφασης στην συναισθηματική ανάπτυξη. Η παρέμβαση ονομάζεται Floortime επειδή ο γονιός κάθεται στο πάτωμα με το παιδί για να δεσμευτεί στο δικό του επίπεδο.

Pecs

Το Pecs αποτελεί μία εναλλακτική μέθοδο θεραπείας που επικεντρώνεται κυρίως στην ικανότητα επικοινωνίας με κάρτες ή εικόνες από άτομα που παρουσιάζουν μειωμένη ή και καθόλου λεκτική επικοινωνία. Τα παιδιά χρησιμοποιούν εικόνες για να «φωνοποιήσουν» μία επιθυμία, παρατήρηση ή συναίσθημα. Η συγκεκριμένη μέθοδος απευθύνεται κυρίως σε άτομα με αυτισμό  που έχουν την τάση να μαθαίνουν οπτικά. Αυτός ο τύπος τεχνικής επικοινωνίας έχει αποδειχθεί αποτελεσματικός στην βελτίωση των ανεξάρτητων δεξιοτήτων επικοινωνίας, οδηγώντας ορισμένες φορές σε  επιθυμητά οφέλη στην ομιλούμενη γλώσσα.

Makaton

Το Makaton είναι ένα αποδοτικό θεραπευτικό πρόγραμμα που δίνει τη δυνατότητα σε όλους όσους παρουσιάζουν ένα ευρύ φάσμα αναπτυξιακών δυσκολιών στην επικοινωνία και το λόγο, ώστε να καλλιεργήσουν αυτές τις δεξιότητες και να τις χρησιμοποιήσουν με ένα απλό αλλά πολύ λειτουργικό τρόπο, για να μπορούν να συμμετέχουν στην κοινωνική ζωή, να χαίρονται, να έχουν επιλογές και να διεκδικούν τα δικαιώματά τους. Το Makaton μπορεί να εφαρμοστεί σε όλα τα περιβάλλοντα δηλαδή στο σπίτι, στο σχολείο, στο χώρο απασχόλησης και εργασίας, σε κέντρα αναψυχής και άθλησης, στο Νοσοκομείο, Οικοτροφείο κ.λ.π, ενώ παράλληλα η διδακτική του προσέγγιση εστιάζεται, σε πρώτο επίπεδο, στην απόκτηση βασικών δεξιοτήτων επικοινωνίας και γλώσσας και σε ένα υψηλότερο επίπεδο, στην κατάκτηση της ανάγνωσης και της γραφής.

Snoozelen

Τα τελευταία χρόνια έχει σημειωθεί μεγάλη πρόοδος στις τεχνικές παρέμβασης κοινωνικοσυναισθηματικής και αισθητηριακής ανάπτυξης των ατόμων που παρουσιάζουν αυτιστικά συμπτώματα. Η βαθύτερη γνώση  και επεξεργασία του αυτιστικού φάσματος φέρνει στο προσκήνιο την σημαντικότητα που κατέχει η στενή συνεργασία και επικοινωνία των γονέων με τους ειδικούς ψυχικής υγείας, τους δασκάλους και τους γιατρούς. Χωρίς την ομάλη και αμφίδρομη συνεργασία  όλων όσων συμμετέχουν στην θεραπευτική παρέμβαση των ατόμων με αυτισμό, δεν είναι εφικτό να επιτευχθούν σημαντικά ορόσημα και στάδια στην ανάπτυξη τους, καθώς δεν είναι και εφικτό να προσαρμοστούμε και να κατανοήσουμε την μοναδικότητα και τον χαρακτήρα που παρουσιάζει το άτομο, με αποτέλεσμα την ακόμα περισσότερη απομόνωση και αποξένωση του από τον υπόλοιπο κόσμο.